कानून होइन हामीलाई मानबता चाहिन्छ

 समयको रफ्तारमा आफ्नो सम्भ्यतालाई परिस्कृत गर्दै आजको मान्छेले आफ्नो विकासका चक्रहरूलाई गन्नै थालेको पनि आज झन्डै एक्काइस सय वर्ष पुरा भैसकेको छ । विभिन्न युग र कालखण्डमा विभिन्न विकासका चरणहरू पार गरेको यही मान्छे आजको दिनमा आउदा आफूलाई ‘सो कल्ड’ सामाजिक प्राणी ठान्दछ । मान्छेले विकास र सभ्यताको नाम दिएर भूगोलका सीमानाहरू कोर्याे । संस्कार र अनुशाशानको लागि भन्दै धर्म र संस्कृतिका रेखाहरू तयार पार्याे । सबैभन्दा खतरा कुरा त सहजता र सुबिस्ताको नाममा धन सम्पतिको आविष्कार गर्याे । सबै कुराको सुखभोग गर्ने क्रममा मान्छे आफ्नो नामको लोभी बन्न पुग्यो । यसकारण बिस्तारै भूगोलका सीमानाहरू मनका सीमानाहरूमा परिणत हुन थाले । हिजो अनुशासनका नाममा कोरिएका धर्मका रेखाहरू बढेर एकले अर्काेलाई छेक्ने दम्भ र घमण्डको पर्खाल बन्न थाले । सुबिधाको लागि बनाएको धन सम्पति वर्ग बिबेदको आधार बन्न पुग्यो । बिस्तारै मान्छेलाई सबैभन्दा मन नपर्ने मान्छे नै बन्न थाले । युद्दको सुरुवात भयो । 

हिजो जंगलमा हुदा मुद्दती खातामा राखेको मनबता मान्छेले बिस्तारै बचत हुदै चल्ति खातामा जम्मा गर्न थाल्यो । विकास र मानवताको सम्बन्ध ठ्याकै ‘रेसिप्रोकल’ हुन पुग्यो । मान्छेले यो कुरा अलिकति थाहा पाए जस्तो पनि गर्याे र मानवअधिकारका कुराहरू उठाएर हात्तिको देखाउने दाँत जस्ता धेरै संगठन खोल्यो । दुर्भाग्य यो छ जुन देशमा मानबअधिकार सम्बन्धि संस्था धेरै छन् त्यही देशमा सबैभन्दा बढी विभत्स हत्या र क्रुर अपराध हुन्छ । जसले मानवताको कुरा सबैभन्दा बढी उठाउछ उसले नै सबैभन्दा धेरै मानवताको शिकार गर्छ ।

मैले यहाँ यसरी भूमिका बाध्नुको कारण पछिला दिनमा हामीले सुनिएको लगातारका ज्यादै बिभत्स र पीडादायी समाचार माथिको विश्लेषणमा सजिलो होस् भनेर हो । पछिल्लो समय दुई तीन वटा लगातारको घटनाले मेरो दिमागको सम्बेदना बोक्ने एउटा तन्तुमा नराम्रोसँग हिर्काएको छ । अत्यन्तै ताजा अवस्थामा पाकिस्तानमा भएको झन्डै डेढ सय विद्यार्थीको विभत्स हत्या होस् या अलि पुरानो निरन्तर बाबु र हजुरबाबाट बलात्कारको शिकार बनेकी काभ्रेकी युबतीको घटना होस् । यी दुवै मानवियताको दृष्टिकोणमा अत्यन्तै क्रुर र भयानक अपराध हुन् । हुन त अहिले मिडियाका केही पृष्ठ र समय पूजा बोहोराका विषयले तातेका छन् । धेरैले आँशु पनि खसाल्नुभएको छ तर पिडित भित्रको पनि पिडित छान्ने हो भने, मलाई काभ्रेको घटनाका पीडकहरू बढी पीडक लाग्छन् । एउटा गीत छ नि ‘दुख्दैन त्यति पराईले दुखाएको घाउ आफन्तिले दुखाए जस्तो ।’

अलिक पुरानो दिल्लीको सामुहिक बलात्कारको घटनाले पनि विश्वलाई नै एकपटक सोच्न बाध्य बनाएको थियो । ‘टाइम्स अफ इन्डिया’ को सर्वेक्षण अनुसार प्रत्यक दिन भारतमा त्रियानब्बे महिलाको ‘आउटडोर रेप’ हुने गर्दछ । यसमा ‘डोमेस्टिक रेप’को डाटा पनि जोड्यो भने यो रेट सयको अनुपातमा बढ्ने निश्चित प्राय छ । यसकारण यी हामीले बाहिर सुन्नमा आएका केवल केही प्रतिनीधि घटनाहरू मात्र हुन् । यस्ता धेरै घटनाहरू भित्र लुकेर बसेका छन् जुन हामीले सुन्न समेत गाह्रो हुन्छ । आज अलिकति मिडियाको पौचँ बढेकोले यस्ता केही घटना बाहिर आएका छन् तर यो बाहिर आउनुपर्ने को तुलनामा ज्यादै न्यून छ । मुस्किलले चार पाँच प्रतिशत घटनाभन्दा बढी बाहिर आउन सकेका छैनन् ।

हाम्रोमा एउटा मज्जाको बानी छ । मान्छे घटना घट्नु पूर्व पनि त्यति सचेत हुदैन, उसलाई घटना किन घट्यो भन्ने प्रति पनि त्यति चासो रहदैन, घटनाको मुख्य दोषी को हो पनि थाहा हुदैन । मात्र उसले यत्ति जानेको हुन्छ दोषीलाई कडाभन्दा कडा कारबाही हुनुपर्छ, झुन्ड्याउनु पर्छ, चिसो सिँढीमा सुताउनुपर्छ, जेल हाल्नुपर्छ । यस्तै यस्तै । तर कानून कहिल्यै पनि मानवताभन्दा माथि हुन सक्दैन । मान्छेलाई बाध्ने सबैभन्दा ठुलो कानून नै उसको मन भित्र उत्पन्न हुने मानवताको भावना हो ।

हिजो दिल्ली बलात्कार प्रकरणका चारै जना दोषी बिरुद्द भारत सरकारले फाँसिको सजाय सुनायो तर के आज भारतमा बलात्कारको घटना रोकिएको छ ? हिजो हाम्रो कानूनले पनि पूजा बोहोराका पीडक बिरुद्द जेल सजाय सुनायो के आज उनीहरू जेलमा छन् ? अझ भनांै उनीहरू जेल गएको खबरले कहाँ कुन बलात्कारीले बलात्कार गर्न लाग्दा यो सम्झेर आत्मग्लानिको महसुस गर्याे ? हामीहरू कुन कानून को आज कुरा गरिरहेका छौ । त्यो कानून ? जसले हिजो नरपिचासको हत्या गरी उसको कालो पन्जाबाट आफूलाई छुटाएकी ‘रिहना’ को फाँसीमा चढाएर हत्या गरायो । यहाँ आफ्नै बाउ र दाजुको भर गर्न नसकेकी चेलीलाई देशको कानूनले भरोसा दिन्छ भन्ने कुन ग्यारेन्टी छ ? कानून र विधान भनेका त केबल विश्वासको कागजी रुप मात्र हो । जब मान्छे मान्छे बिचका विश्वासका पर्खालहरू भत्किदै जान्छन न त त्यहा कुनै कानूनले काम गर्छ न त त्यहाँ कुनै कारबाहीले काम गर्छ ।

पाकिस्तानका ती अबोध बालबालिकाहरू के कानून नभएर मारिएका होलान ? उनीहरू त मनबता नभएर मारिएका हुन् । बिद्रोहीे आतंकवादी जसले उनीहरूको हत्या गरे उनीहरूले भनेका छन्, “सेनाले हाम्रा मान्छे मार्याे हामीले उनीहरूका छोरा छोरी मारिदिएउ ।” जब मान्छेले आफू भित्रको मनबतालाई मारेर विद्रोहको ज्वाला मनमा दन्काउछ तब ऊ मान्छे रहदैन एउटा रोबटमा परिणत भैसकेको हुन्छ । रोबटको कुनै आत्मा हुदैन । उनीहरूको लागि उनीहरूको धर्म नै सबैभन्दा ठुलो कानून हो । उनीहरूले आफ्नो धर्मको लागि जुन अपराध गरे के उनीहरूको ईश्वरले यो अपराधको लागि माफि गर्देलान ? के उनीहरूको ईश्वर यो बाट खुशी होलान ? यो एउटा उदाहरण काफि छ, आजको एकथरी मान्छेको समूह आफ्नो कानून बचाउनको लागि मनवता मारेर अपराध गरिरहेको छ ।

जहाँसम्म बलत्कारको सन्दर्भ छ । कुनै पनि व्यक्ति कसैलाई बलत्कार गर्ने सोच दिमागमा आउने बित्तिकै उसले आफूलाई मान्छेबाट राक्षसको रुपमा परिणत गरिसकेको हुन्छ । जब ऊ भित्र प्रवेश गरेको राक्षसको भुत उत्रिन्छ अनि सायद उसले आफूलाई संसारको सबैभन्दा बढी दोषी महसुस गर्छ । अलि पहिला कभ्रेकै एउटा घटना बाहिर आएको थियो, ‘नातिनीले बलात्कारको आरोप लगाएपछि हजुरबाले बिष सेवन’ । यो मात्र होइन अरु पनि धेरै घटनाहरू छन् जहाँ बलात्कारी स्वयम्ले नै आत्महत्याको प्रयास गरेका छन् र कति त आत्महत्या नै गरेका छन् ।

 अब हामीले सोच्न पर्ने कुरा के हो भने हाम्रो समाजका कुन कुन संस्कार र प्रवृतिहरू छन् जसले एउटा सामान्य मान्छेलाई राक्षस बनाइराखेका छन् । पुरुषहरू कुन कारणले आफ्नो यौन उत्तेजनालाई नियन्त्रण गर्न सकिराखेका छैनन् ? हर्वाड विश्वविद्यालय को एउटा अनुसन्धानले बताए अनुसार खुकुलो कपडा लगाउनेभन्दा कसिलो कपडा लगाउने युवा युबतीहरू बलात्कारको घटनामा (पीडक र पिडित दुवै बनेर) बढी मुछिएका रहेछन । यसको अर्थ मैले भोलिबाट सबैले खुकुलो कपडा लागेर हिड्नुपर्छ भन्न खोजेको होइन तर हाम्रो समाजका यस्ता गौण मनोबैज्ञानिक कारणहरूलाई पनि हामीले अध्ययन गर्नुपर्छ । कतिपय हाम्रा धार्मिक र साँस्कृतिक पुस्तकका भनाइहरू दुइटा अर्थ लाग्ने खालका छन् । त्यसको एउटा अर्थ महिलालाई ज्यादै तुक्ष देखाउने खालको छ ।यसको कारण पनि पुरुष मनोवृतमा राक्षसी प्रवृतिको हाबी हुनसक्छ । हामीले समाजमा कानून र कारबाहीभन्दा पनि यस्ता कुराहरूलाई आधार मानेर प्रौण शिक्षा सँगसँगै नैतिक र मानवताको शिक्षा सिकाउन सक्छौं । एउटा नैतिक र आदर्श परिवारमा हुर्केको सन्तान तुलनात्मक रुपमा राक्षस बन्ने सम्भावना पनि कम नै हुन्छ ।

त्यसकारण अपराध गरिसकेका अपराधीहरूलाई फासी र जेलको सजायभन्दा पनि उनीहरूलाई अनुसन्धानको माध्याम बनाएर, किन त्यो मान्छेमा त्यस्तो चरित्रको विकास भयो भन्ने कुराको अध्यायन गर्न सकिन्छ । उनीहरूमा मनबता शुन्य हुनुको कारण पत्ता लगाउन सकियो भने भोलि समाजलाई त्यही अनुसार परिस्कृत गर्न सकिन्थ्यो । यति भयो भने भोलि हुने बर्बादीको संख्या मा उल्यख्य कमि आउन सक्छ  । एउटा अबोध नारी बलात्कृत हुने प्रवृति कम हुन्थ्यो । देशले एउटा युवाको रचनात्मकता गुमाउनु पनि पर्दैनथ्यो ।

हाम्रो जस्तो देशमा यस्ता कुरा सुन्दा अचम्म र ‘हाइपोथेटिकल’ लाग्न सक्छ तर एउटा सत्य कुरा के छ भने कानून कडा भएको देशमा भन्दा नागरिक इमान्दार भएकै देशमा विकासको स्थिति राम्रो छ । तुलनात्मक रुपमा यस्ता देशमा विभत्स अपराध पनि कम हुने गरेको देखिन्छ ।

अन्तमा, कानूनले भैतिक परिधिको निर्माण गर्छ भने मनवताले मनको परिधिको निर्माण गर्छ । मान्छेलाई पिंजडा भित्र राखेर नैतिकताको पाठ सिकाउन खोजियो भने कुनै दिन पिंजडा बाहिर आउदा ऊ जति हिंस्रक अरु कोही हुदैन । कानून पिंजडा हो भने मनबता खुला आकाश हो जहाँ बसेर नैतिकताको पाठ सिकियो भने भोलि पिंजडाको आवश्यकता रहदैन ।